তিস্তা প্ৰকল্পত ভাৰতৰ বাস্তৱ ভিত্তিত নতুন কূটনৈতিক ৰণনীতি (India's new diplomatic strategy on the Teesta project) :

ডিজিটেল ডেস্ক, ৫ জুলাই : ভাৰত আৰু বাংলাদেশৰ মাজৰ সম্পৰ্ক সদায় এটা বিশেষ ঐতিহাসিক আৰু ভৌগোলিক গুৰুত্বৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। কিন্তু শেহতীয়া গোলকীয় ৰাজনীতি আৰু আঞ্চলিক পৰিৱৰ্তনৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত নতুন দিল্লীয়ে ঢাকাৰ প্ৰতি থকা নিজৰ বৈদেশিক নীতিত এক ডাঙৰ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আনিছে।বিশেষকৈ বহু চৰ্চিত তিস্তা নদী প্ৰকল্পক (**Teesta River Project**) লৈ ভাৰতৰ বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়ে যি স্পষ্ট আৰু কঠোৰ স্থিতি গ্ৰহণ কৰিছে, সি সমগ্ৰ দক্ষিণ এছিয়াৰ ভূ-ৰাজনীতিতে (**Geopolitics**) এক নতুন জোকাৰণিৰ সৃষ্টি কৰিছে। ভাৰতে স্পষ্টভাৱে জনাই দিছে যে এতিয়াৰে পৰা কোনো অন্ধ প্ৰতিশ্ৰুতি বা কেৱল (friendship) বন্ধুত্বৰ খাতিৰত নহয়, বৰঞ্চ সীমান্তৰ বাস্তৱ পৰিস্থিতি আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিহে তিস্তা প্ৰকল্পৰ প্ৰতিটো পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰা হ’ব। ---

### তিস্তা জল বিবাদৰ ঐতিহাসিক পটভূমি আৰু গুৰুত্ব :

তিস্তা নদীখন ভাৰতৰ চিকিমৰ কাং আৰু জেমু হিমবাহৰ পৰা ওলাই পশ্চিমবঙ্গৰ মাজেৰে বৈ গৈ বাংলাদেশত প্ৰৱেশ কৰিছে আৰু শেষত ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ সৈতে মিলিত হৈছে। উত্তৰ বাংলাদেশৰ কৃষি খণ্ড আৰু কোটি কোটি মানুহৰ জীৱন-জীৱিকা এই নদীৰ পানীৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্ভৰশীল। বিশেষকৈ খৰালি দিনত (ডিচেম্বৰৰ পৰা মে' মাহলৈ) পানীৰ নাটনিয়ে এই অঞ্চলৰ খেতি-বাতি তীব্ৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে। সেইবাবেই দীৰ্ঘদিন ধৰি বাংলাদেশে এক সুনিশ্চিত পানী চুক্তিৰ বাবে ভাৰত চৰকাৰক হেঁচা প্ৰয়োগ কৰি আহিছে।

১৯৮৩ চনৰ অস্থায়ী ব্যৱস্থা : এই ad-hoc অৰ্থাৎ অস্থায়ী চুক্তি অনুসৰি তিস্তাৰ পানী ভাৰতে ৩৯% আৰু বাংলাদেশে ৩৬% লাভ কৰাৰ কথা আছিল, কিন্তু সেয়া আনুষ্ঠানিকভাৱে কাৰ্যকৰী নহ’ল।
২০১১ চনৰ খচৰা চুক্তিৰ গতিৰোধ : ২০১১ চনত ৪২.৫% (ভাৰত) আৰু ৩৭.৫% (বাংলাদেশ) পানী ভাগ কৰাৰ এক খচৰা চূড়ান্ত কৰা হৈছিল। কিন্তু পশ্চিমবঙ্গৰ মুখ্যমন্ত্ৰী মমতা বেনাৰ্জীয়ে উত্তৰ বংগৰ কৃষকৰ পানীৰ নাটনিৰ কথা উল্লেখ কৰি ইয়াৰ তীব আপত্তি জনায়।
       ভাৰতৰ সংবিধান অনুসৰি 'পানী' (Water) ৰাজ্যিক তালিকাৰ অন্তৰ্ভুক্ত বিষয় হোৱা বাবে ৰাজ্য চৰকাৰৰ সন্মতি অবিহনে কেন্দ্ৰই নিজাববীয়াকৈ এই চুক্তি চূড়ান্ত কৰিব নোৱাৰে।

---

### বাংলাদেশৰ নতুন চতুৰালি আৰু চীনৰ প্ৰৱেশ :

ভাৰতৰ সৈতে জলচুক্তি দীৰ্ঘদিন ধৰি সম্পূৰ্ণ নোহোৱাৰ সুযোগ লৈ বাংলাদেশে নদীখনৰ বানপানী নিয়ন্ত্ৰণ, খহনীয়া ৰোধ আৰু খৰাং দিনৰ বাবে পানী জমা কৰি ৰাখিবলৈ 'তিস্তা নদী ব্যাপক ব্যৱস্থাপনা আৰু পুনৰুদ্ধাৰ প্ৰকল্প' (TRCMRP) নামৰ এখন বৃহৎ আৰু ব্যয়বহুল আঁচনি তৈয়াৰ কৰে। এই আঁচনি ৰূপায়ণৰ বাবে বাংলাদেশে চীনৰ কাৰিকৰী আৰু আৰ্থিক সহায় ল’বলৈ আগবাঢ়িছে। শেহতীয়াকৈ বাংলাদেশৰ ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তন আৰু নতুন চৰকাৰৰ চীনমুখী প্ৰৱণতাই এই প্ৰক্ৰিয়াটোক আৰু অধিক খৰতকীয়া কৰি তুলিছে। বাংলাদেশে স্পষ্ট কৰি দিছে যে নিজৰ দেশৰ স্বাৰ্থত তেওঁলোকে এই চীন-প্ৰযোজিত আঁচনিখন আগুৱাই লৈ যাব।

---

### 'চিকেন নেক' (Chicken Neck) আৰু ভাৰতৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তাৰ ডাঙৰ ভাবুকি :

চীনৰ এই প্ৰৱেশে ভাৰতৰ নিৰাপত্তা সংস্থাসমূহক চিন্তিত কৰি তুলিছে। কাৰণ তিস্তা নদীৰ এই প্ৰকল্পটো ভাৰতৰ আটাইতকৈ সংবেদনশীল সীমান্ত অঞ্চল 'চিকেন নেক' (Chicken Neck বা Siliguri Corridor) ৰ নিচেই ওচৰত অৱস্থিত। এই ২২ কিলোমিটাৰ বিস্তৃত ঠাইখিনিয়েই ভাৰতৰ মূল ভূখণ্ডক আমাৰ সমগ্ৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ  সৈতে সংযোগ কৰি ৰাখিছে।

> যদি চীনৰ নিৰ্মাণ কোম্পানী, ইঞ্জিনীয়াৰ বা ছদ্মবেশত থকা সামৰিক চোৰাংচোৱা  এই প্ৰকল্পৰ নামত ভাৰতৰ সীমান্তৰ ইমান ওচৰত দীৰ্ঘদিন ধৰি বাহৰ পাতি থাকে, তেন্তে সেয়া ভাৰতৰ সাৰ্বভৌমত্ব আৰু সুৰক্ষাৰ বাবে এক বৃহৎ ভাবুকি হৈ পৰিব। চীনৰ পূৰ্বৰ ডোকলাম বা লাডাখৰ আক্ৰমণাত্মক নীতিৰ কথা মনত ৰাখি ভাৰতে এই বিষয়টোক লঘুভাৱে ল’ব নোৱাৰে।

---

### নতুন দিল্লীৰ সুস্পষ্ট স্থিতি:

এই সমগ্ৰ পৰিস্থিতি পৰ্যালোচনা কৰি ভাৰতৰ বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়ৰ মুখপাত্ৰ ৰণধীৰ জয়ছোৱালে স্পষ্ট কৰি দিছে যে ভাৰতৰ কূটনীতি এতিয়া কেৱল মেজমেলত বহি কৰা  আলোচনাতে সীমাবদ্ধ নাথাকে। ভাৰতে বাংলাদেশলৈ আগবঢ়োৱা যিকোনো উন্নয়নমূলক বা কাৰিকৰী সহায় সদায় এটা নিৰ্দিষ্ট আৰু পাৰস্পৰিক নিৰাপত্তা সুৰক্ষিত কৰা ৰোডমেপ (Roadmap) অনুসৰিহে হ’ব, যাক নিয়মীয়াকৈ পৰ্যালোচনা কৰা হ’ব। ভাৰতে স্পষ্ট কৰি দিছে যে বাংলাদেশে চীনৰ সৈতে কি বুজাবুজি কৰিছে বা সীমান্তৰ কৌশলগত পৰিৱেশত কেনে প্ৰভাৱ পৰিছে, সেই সকলোবোৰ কথা সূক্ষ্মভাৱে নিৰীক্ষণ কৰিহে তিস্তা বিষয়ত নিজৰ পৰৱৰ্তী কৌশল স্থিৰ কৰা হ’ব। ভাৰতৰ এই নতুন স্থিতিয়ে ইয়াকে প্ৰমাণ কৰে যে বৰ্তমানৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰেক্ষাপটত নতুন দিল্লীয়ে এতিয়া এক পৰিপক্ক আৰু বাস্তৱসন্মত (Realistic) বৈদেশিক নীতি গ্ৰহণ কৰিছে। ওচৰ-চুবুৰীয়া দেশৰ সৈতে সু-সম্পৰ্ক বজাই ৰখাটো যিমান প্ৰয়োজনীয়, নিজৰ দেশৰ নিৰাপত্তা সুৰক্ষিত কৰাটো তাতকৈ হাজাৰ গুণ অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ। বাংলাদেশে চীনৰ সহায় লৈ ভাৰতক হেঁচা দিব বিচৰা কৌশলৰ বিপৰীতে নতুন দিল্লীয়ে স্পষ্ট বাৰ্তা দিছে— ভাৰতৰ সুৰক্ষা বলয় আৰু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ সুৰক্ষাক অৱজ্ঞা কৰি কোনোৱে আগবাঢ়িব নোৱাৰে।